ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ «ΕΛΛΗΝΑΣ ΑΓΡΟΤΗΣ»
Η μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο πρέπει να αποτελεί μέρος ενός ολοκληρωμένου εθνικού και περιφερειακού σχεδιασμού, ο οποίος θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής, τα χαρακτηριστικά των εδαφών, τη διαθεσιμότητα νερού και την κλιματική αλλαγή
Η ελληνική γεωργία μπορεί να αξιοποιήσει το πλεονέκτημα της μεσογειακής διατροφής, παράγοντας προϊόντα με αναγνωρίσιμη ταυτότητα στις διεθνείς αγορές.
Ο πρωτογενής τομέας της Ελλάδας βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η αύξηση του κόστους παραγωγής, οι αλλαγές στις διεθνείς αγορές, η ανάγκη για καλύτερη οργάνωση των παραγωγών και η απαίτηση για αυστηρότερους ελέγχους διαμορφώνουν ένα νέο περιβάλλον, στο οποίο οι παραδοσιακές πρακτικές δεν επαρκούν πλέον.
Του Χάρη Μπερτίδη
[email protected]
Το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΓΕΩΤΕΕ) παρουσιάζει ένα συνολικό πλαίσιο προτάσεων για την ανασυγκρότηση του αγροτικού τομέα, επισημαίνοντας ότι η χώρα χρειάζεται μια οργανωμένη στρατηγική και όχι αποσπασματικές παρεμβάσεις. Η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, σύμφωνα με το Επιμελητήριο, πρέπει να βασιστεί στην επιστημονική γνώση, στην τεχνολογία, στη συνεργασία των παραγωγών και στην αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων κάθε περιοχής.
Αναδιάρθρωση καλλιεργειών
Ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η ελληνική γεωργία είναι η αναδιάρθρωση των καλλιεργειών. Η αλλαγή τού τι παράγεται, πού παράγεται και με ποιον τρόπο δεν μπορεί να αποτελεί μια διοικητική απόφαση ούτε μια βιαστική μεταβολή που θα επιβληθεί στον παραγωγό. Η μετάβαση σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο πρέπει να αποτελεί μέρος ενός ολοκληρωμένου εθνικού και περιφερειακού σχεδιασμού, ο οποίος θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής, τα χαρακτηριστικά των εδαφών, τη διαθεσιμότητα νερού, τις ανάγκες της αγοράς αλλά και τις νέες συνθήκες που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος θα πει στον αγρότη ότι πρέπει να αλλάξει καλλιέργεια. Η απάντηση, σύμφωνα με το ΓΕΩΤΕΕ, δεν μπορεί να είναι μια απλή εντολή από τη Διοίκηση. Η απόφαση πρέπει να προκύπτει μέσα από τεκμηριωμένη καθοδήγηση. Ο ρόλος αυτός πρέπει να αναληφθεί από ένα ισχυρό δίκτυο γεωργικών συμβούλων, ερευνητικών ιδρυμάτων και οργανώσεων παραγωγών που θα αξιοποιούν δεδομένα αγοράς, κλιματικές προβλέψεις και επιστημονικές αναλύσεις. Ο παραγωγός χρειάζεται να γνωρίζει όχι μόνο ποια καλλιέργεια μπορεί να επιβιώσει στις νέες κλιματικές συνθήκες, αλλά και ποια προϊόντα έχουν πραγματικές δυνατότητες εμπορικής επιτυχίας. Η αλλαγή αυτή απαιτεί επίσης οικονομική στήριξη. Τα εργαλεία της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, τα προγράμματα αγροτικής ανάπτυξης, τα χρηματοδοτικά εργαλεία και οι επενδυτικές ενισχύσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλοί μετάβασης, ώστε ο αγρότης να μην επωμιστεί μόνος του το κόστος και το ρίσκο.
Ισχυρή ταυτότητα
Η επόμενη μεγάλη πρόκληση είναι η δημιουργία ισχυρής ταυτότητας για τα ελληνικά αγροτικά προϊόντα. Η Ελλάδα διαθέτει προϊόντα με σημαντικά πλεονεκτήματα, όμως μεγάλο μέρος της παραγωγής εξακολουθεί να πωλείται χωρίς ισχυρή εμπορική ταυτότητα. Το αποτέλεσμα είναι σημαντικό μέρος της προστιθέμενης αξίας να χάνεται πριν φτάσει στον παραγωγό. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι μεγαλύτερες υπεραξίες δημιουργούνται όταν ένα προϊόν συνδέεται με την ποιότητα, την προέλευση, την ιστορία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τόπου παραγωγής. Η ελληνική γεωργία μπορεί να αξιοποιήσει το πλεονέκτημα της μεσογειακής διατροφής, παράγοντας προϊόντα με αναγνωρίσιμη ταυτότητα στις διεθνείς αγορές. Αυτό όμως απαιτεί επενδύσεις στην τυποποίηση, στη μεταποίηση, στο μάρκετινγκ και στην οργανωμένη προβολή. Καθοριστικός σε αυτή την προσπάθεια είναι ο ρόλος των συνεταιρισμών και των οργανώσεων παραγωγών. Μέσα από συλλογικά σχήματα μπορούν να συγκεντρωθούν επαρκείς ποσότητες προϊόντων με σταθερά ποιοτικά χαρακτηριστικά, να δημιουργηθούν σύγχρονες υποδομές και να υπάρξει ισχυρότερη παρουσία στις διεθνείς αγορές.
Περίοδοι ξηρασίας και πλημμυρών
Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για το μέλλον της ελληνικής γεωργίας. Οι περίοδοι ξηρασίας, οι υψηλές θερμοκρασίες, οι καύσωνες, οι πλημμύρες, οι παγετοί και η αύξηση των ασθενειών συνθέτουν ένα περιβάλλον αβεβαιότητας για τον παραγωγό. Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων απαιτείται ένας συνδυασμός οικονομικών, τεχνικών και θεσμικών εργαλείων. Η ευφυής γεωργία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία. Ψηφιακές εφαρμογές, αισθητήρες, δορυφορικές εικόνες, συστήματα τηλεμετρίας και σύγχρονα εργαλεία λήψης αποφάσεων μπορούν να βοηθήσουν τον παραγωγό να μειώσει το κόστος και να χρησιμοποιεί πιο αποτελεσματικά τους φυσικούς πόρους.
Παράλληλα, απαιτείται η ουσιαστική λειτουργία ενός Εθνικού Συστήματος Γεωργικής Γνώσης και Συμβουλευτικής, ώστε ο αγρότης να έχει συνεχή επιστημονική υποστήριξη. Η επιλογή νέων ποικιλιών ανθεκτικών στην ξηρασία, η καλύτερη διαχείριση του νερού, η πρόληψη ασθενειών και η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών δεν μπορούν να γίνουν χωρίς εξειδικευμένη καθοδήγηση. Σημαντικό ρόλο έχουν επίσης τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για ακραία καιρικά φαινόμενα, καθώς και η βελτίωση της ασφάλισης των γεωργικών κινδύνων.
Έλεγχοι: Η αδύναμη πλευρά του συστήματος
Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα του πρωτογενούς τομέα αφορά τους ελεγκτικούς μηχανισμούς. Οι υπηρεσίες αντιμετωπίζουν σημαντικές ελλείψεις σε εξειδικευμένο προσωπικό. Γεωπόνοι, κτηνίατροι, γεωλόγοι, ιχθυολόγοι και άλλοι γεωτεχνικοί δεν επαρκούν για τις αυξημένες ανάγκες. Παράλληλα, το υπάρχον προσωπικό αντιμετωπίζει το πρόβλημα της γήρανσης, καθώς δεν έχει υπάρξει η αναγκαία ανανέωση. Αλλο ένα ζήτημα είναι η γραφειοκρατία. Πολλοί επιστήμονες αναγκάζονται να εκτελούν διοικητικές εργασίες, αντί να επικεντρώνονται στο βασικό έργο τους, που είναι οι έλεγχοι και η επιστημονική εποπτεία. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις υποδομές. Σε αρκετά σημεία ελέγχου, ειδικά στα σύνορα, υπάρχουν ελλείψεις σε βασικό εξοπλισμό, ενώ απουσιάζουν κατάλληλοι χώροι φύλαξης κατασχεμένων φορτίων. Το ΓΕΩΤΕΕ ζητά την ενίσχυση των υπηρεσιών, καλύτερο εξοπλισμό, οικονομικά κίνητρα για τους ελεγκτές και νομική προστασία απέναντι σε απειλές ή δικαστικές πιέσεις. Παράλληλα, υπογραμμίζεται η ανάγκη ψηφιακής διασύνδεσης των συστημάτων, ώστε να διασταυρώνονται άμεσα στοιχεία και να αντιμετωπίζονται αποτελεσματικότερα φαινόμενα όπως οι παράνομες ελληνοποιήσεις.
Η διαχείριση του νερού
Η διαχείριση του νερού αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για το μέλλον της παραγωγής. Η πρώτη προτεραιότητα αφορά τον εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων αρδευτικών δικτύων. Η αντικατάσταση ανοιχτών διωρύγων με κλειστά συστήματα, η εγκατάσταση υδρομετρητών και η χρήση τηλεμετρίας μπορούν να μειώσουν σημαντικά τις απώλειες. Πρόκειται για παρεμβάσεις που είναι δυνατό να ολοκληρωθούν σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα και να οδηγήσουν στην εξοικονόμηση νερού σε σημαντικά ποσοστά. Παράλληλα, η χρήση αισθητήρων και ψηφιακών συστημάτων άρδευσης μπορεί να επιτρέψει την ακριβέστερη διαχείριση των αναγκών κάθε καλλιέργειας. Σε δεύτερο επίπεδο, απαιτούνται έργα ενίσχυσης των υδατικών πόρων, όπως μικροί ταμιευτήρες, λιμνοδεξαμενές και έργα εμπλουτισμού υπόγειων υδροφορέων.
Ανθεκτικές ποικιλίες
Σημαντικό, επίσης, ρόλο έχουν οι αλλαγές στις καλλιεργητικές πρακτικές: η χρήση στάγδην άρδευσης, η επιλογή ανθεκτικών ποικιλιών, η νυχτερινή άρδευση και η προστασία της υγρασίας του εδάφους μπορούν να περιορίσουν την κατανάλωση νερού. Τέλος, η ανανέωση του αγροτικού πληθυσμού αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα. Για να επιλέξει ένας νέος τη γεωργία ως επαγγελματική προοπτική δεν αρκούν μόνο οι επιδοτήσεις. Χρειάζεται να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει μια βιώσιμη ζωή στην ύπαιθρο. Αυτό σημαίνει καλύτερες υποδομές, πρόσβαση σε γη, χρηματοδότηση, εκπαίδευση και επιστημονική υποστήριξη.
Το στοίχημα για την επόμενη ημέρα της ελληνικής γεωργίας
Οι προτάσεις του ΓΕΩΤΕΕ περιγράφουν μια διαφορετική αντίληψη για την ελληνική γεωργία. Εναν πρωτογενή τομέα που δεν θα βασίζεται μόνο στην παράδοση, αλλά θα συνδυάζει την εμπειρία του παραγωγού με την επιστήμη, την τεχνολογία και τη σύγχρονη επιχειρηματική αντίληψη. Το ζητούμενο είναι η μετάβαση από μια γεωργία που απλώς αντιμετωπίζει προβλήματα σε μια γεωργία που προλαμβάνει, καινοτομεί και δημιουργεί αξία. Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικά πλεονεκτήματα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα καταφέρει να τα αξιοποιήσει με ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο που θα στηρίξει τον παραγωγό, θα προστατεύσει τους φυσικούς πόρους και θα δώσει νέα προοπτική στην ελληνική ύπαιθρο.
Σκέψεις, προτάσεις και ιδέες
Το Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, στο πλαίσια του θεσμικού ρόλου του ως συμβούλου της Ελληνικής Πολιτείας σε θέματα, μεταξύ άλλων, ανάπτυξης της γεωργικής παραγωγής και του πρωτογενούς τομέα της χώρας γενικότερα, επεξεργάστηκε μια ολοκληρωμένη εισήγηση-πρόταση που επικεντρώνεται στα θέματα που απασχολούν τα τελευταία χρόνια τον ΕΛΓΑ, παραθέτοντας στοιχεία, σκέψεις, προτάσεις και ιδέες, προκειμένου να μελετηθούν και να αξιολογηθούν, ελπίζοντας να αποτελέσουν χρήσιμο υλικό στους σχεδιασμούς και στις αποφάσεις που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για τον πρωτογενή τομέα. Δεδομένου ότι πολλές από τις προτάσεις αφορούν τη νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική, τη διαχείριση των υδάτινων πόρων, τη στελέχωση των ελεγκτικών υπηρεσιών και τη στήριξη των νέων αγροτών, θεωρείται πιθανό να αξιολογηθούν σοβαρά από τα συναρμόδια υπουργεία.
Το αν θα προχωρήσουν σε εφαρμογή θα εξαρτηθεί από τη διαθεσιμότητα χρηματοδότησης, τις κυβερνητικές προτεραιότητες και τις αποφάσεις που θα ληφθούν. Χωρίς έγκαιρες παρεμβάσεις, επαρκή χρηματοδότηση και πολιτική βούληση, ο κίνδυνος να χαθεί πολύτιμο παραγωγικό δυναμικό και να υποβαθμιστεί περαιτέρω η ελληνική ύπαιθρος γίνεται ολοένα και πιο ορατός. Βασική μέριμνα στη φάση αυτή είναι να επιβεβαιωθεί κατά σαφή τρόπο ο κοινωνικός χαρακτήρας του ΕΛΓΑ και να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου ο ΕΛΓΑ να καταστεί βιώσιμος.