ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ «ΕΛΛΗΝΑΣ ΑΓΡΟΤΗΣ»
Ο Παναγιώτης Σαϊνατούδης διατηρεί τη «μαγιά» από το ίδιο το χωράφι, από τα καλύτερα φυτά, για την επόμενη χρονιά, όπως έκαναν παλιά οι γεωργοί
«Από γενιά σε γενιά, για να μη χάσουμε τις ρίζες μας»
Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι αγρότες, κηπουροί, αλλά και απλοί πολίτες ακούν τον όρο «σπόροι Πελίτι» και αναρωτιούνται τι ακριβώς σημαίνει. Είναι κάποια νέα ποικιλία; Είναι εταιρία σπόρων; Είναι μόδα; Ή μήπως πρόκειται για κάτι παλιό που απλώς επανέρχεται; Η αλήθεια είναι ότι οι σπόροι Πελίτι δεν είναι κάτι καινούργιο… Αντίθετα, είναι ίσως το πιο παλιό πράγμα στη γεωργία: ο σπόρος που κρατά ο ίδιος ο άνθρωπος από τη γη του.
Στον Χάρη Μπερτίδη
[email protected]
Για δεκαετίες, ο αγρότης στην Ελλάδα δεν αγόραζε σπόρο κάθε χρόνο – κρατούσε. Διάλεγε τα καλύτερα φυτά, τα πιο γερά, τα πιο νόστιμα, αυτά που άντεχαν στον τόπο του, και από αυτά έπαιρνε σπόρο για την επόμενη καλλιεργητική χρονιά. Αυτή η πρακτική ήταν αυτονόητη. Δεν χρειαζόταν οδηγίες, ούτε σεμινάρια. Ηταν γνώση από γενιά σε γενιά.
Με τα χρόνια, όμως, αυτό άλλαξε. Οι παραδοσιακοί σπόροι άρχισαν να χάνονται, αντικαταστάθηκαν από υβρίδια και εμπορικές ποικιλίες. Ο αγρότης έμαθε να αγοράζει σπόρο κάθε χρόνο, πολλές φορές χωρίς να μπορεί να τον ξαναχρησιμοποιήσει. Η σχέση με τον σπόρο έγινε εμπορική. Και, κάπου εκεί, άρχισαν να χάνονται και η ποικιλία, η γεύση, η ανθεκτικότητα που χαρακτήριζαν την ελληνική γεωργία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζεται το Πελίτι, όχι ως επιχείρηση, ούτε ως προϊόν, αλλά ως προσπάθεια να μη χαθεί αυτό που κάποτε ήταν αυτονόητο. Να μη χαθούν οι παλιοί ελληνικοί σπόροι και μαζί τους η γνώση που τους συνοδεύει. Οταν λοιπόν λέμε «σπόροι Πελίτι», δεν μιλάμε για σπόρους που παράγονται σε εργοστάσια ή συσκευάζονται για πώληση. Μιλάμε για παραδοσιακούς, ντόπιους σπόρους, που διατηρούνται, καλλιεργούνται και μοιράζονται μέσα από το δίκτυο Πελίτι. Με απλά λόγια, είναι σπόροι όπως τους κρατούσαν παλιά οι αγρότες στα χωριά – από το ίδιο τους το χωράφι, από τα καλύτερα φυτά, για την επόμενη χρονιά.
Οπως δηλώνει ο Παναγιώτης Σαϊνατούδης στον «Ε.Α.», «το Πελίτι είναι μια ελληνική πρωτοβουλία που ξεκίνησε το 1995. Σκοπός της δεν ήταν ποτέ το κέρδος, αλλά η διάσωση. Να μη χαθούν οι παλιές ελληνικές ποικιλίες λαχανικών, δημητριακών και φυτών που καλλιεργούνταν δεκαετίες ή και αιώνες πριν γεμίσει η αγορά με υβρίδια και εμπορικούς σπόρους. Με τον όρο “σπόροι Πελίτι” εννοούμε κυρίως σπόρους ανοιχτής γονιμοποίησης. Αυτό σημαίνει ότι ο αγρότης μπορεί να τους κρατήσει από τη σοδειά του και να τους ξανασπείρει την επόμενη χρονιά, χωρίς να αλλάξουν. Δεν είναι υβρίδια, δεν είναι πατενταρισμένοι και δεν σε υποχρεώνουν να αγοράζεις ξανά σπόρο κάθε χρόνο». Και συνεχίζει: «Ενα από τα πιο βασικά χαρακτηριστικά του Πελίτι είναι ότι δεν πουλά σπόρους. Οι σπόροι δίνονται δωρεάν, σε μικρές ποσότητες. Η λογική είναι απλή: παίρνεις σπόρο, τον καλλιεργείς, κρατάς ξανά σπόρο και, αν μπορείς, επιστρέφεις στο δίκτυο για να συνεχιστεί ο κύκλος. Δεν υπάρχει τιμή, δεν υπάρχει ταμείο. Υπάρχει μόνο ευθύνη. Οι σπόροι Πελίτι προέρχονται από ανθρώπους της υπαίθρου. Από αγρότες και οικογένειες που κρατούσαν σπόρο για χρόνια, πολλές φορές χωρίς να φαντάζονται ότι αυτό που έχουν είναι πολύτιμο. Το Πελίτι τούς εντόπισε, κατέγραψε τις ποικιλίες και φρόντισε να μη χαθούν. Κάθε σπόρος έχει πίσω του μια ιστορία και έναν τόπο. Στην πράξη, οι σπόροι Πελίτι δεν υπόσχονται πάντα τις μέγιστες αποδόσεις των σύγχρονων υβριδίων. Ομως, έχουν κάτι άλλο: είναι προσαρμοσμένοι στις τοπικές συνθήκες, συχνά αντέχουν καλύτερα σε δύσκολα εδάφη και δίνουν προϊόν με πιο έντονη γεύση. Για μικρές και μεσαίες καλλιέργειες, αλλά και για οικιακούς κήπους, αυτό είναι καθοριστικό.
Για πολλούς αγρότες, οι σπόροι Πελίτι σημαίνουν μικρότερο κόστος και μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Δεν πληρώνονται. Το μόνο… κόστος είναι ο χρόνος και η φροντίδα για να κρατηθεί σωστά ο σπόρος, κάτι που παλιότερα ήταν αυτονόητο και σήμερα χρειάζεται να ξαναμαθευτεί».
Με λίγα λόγια, οι σπόροι Πελίτι δεν είναι προϊόν – είναι τρόπος. Είναι ο σπόρος όπως τον γνώρισε η ελληνική ύπαιθρος, πριν γίνει εμπόρευμα. Γι’ αυτό ακριβώς, τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι άνθρωποι επιστρέφουν σε αυτόν.
Τον Νοέμβριο του 2019, το Πελίτι ξεκίνησε ένα μεγάλο εγχείρημα, την κατασκευή ενός ιερού χώρου, της Τράπεζας Σπόρων του Πελίτι. Ενός κτιρίου όπου θα φυλάσσονται οι παραδοσιακές ποικιλίες που του εμπιστεύτηκαν άνθρωποι απ’ όλη την Ελλάδα. Ανθρωποι που μπορεί να έχουν φύγει από τη ζωή, αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν οι σπόροι τους. Η στήριξη του κόσμου στο νέο εγχείρημα είναι αναγκαία.
Με στόχο την αυτάρκεια και όχι την εγγύηση ομοιομορφίας, ίδιου μεγέθους ή σχήματος καρπού
Οπως τονίζει στον «Ε.Α.» ο Παναγιώτης Σαϊνατούδης, «οι άνθρωποι του Πελίτι δεν δημιουργούν ποικιλίες σε εργαστήρια, αλλά συλλέγουν. Πηγαίνουν σε χωριά, μιλούν με ηλικιωμένους καλλιεργητές, βρίσκουν σπόρους που καλλιεργούνταν επί δεκαετίες και τους κρατούν ζωντανούς. Αν ένας σπόρος δεν καλλιεργηθεί, χάνεται. Γι’ αυτό και το Πελίτι δεν αποθηκεύει απλώς σπόρους, αλλά φροντίζει να επιστρέφουν στη γη. Οταν κάποιος ζητά σπόρους από το Πελίτι, δεν τους παίρνει για να τους δοκιμάσει έτσι απλά. Η φιλοσοφία είναι να τους καλλιεργήσει, να δει πώς συμπεριφέρονται στο χωράφι του και, αν μπορέσει, να κρατήσει σπόρο για την επόμενη χρονιά. Με αυτόν τον τρόπο, ο ίδιος ο αγρότης γίνεται μέρος της διατήρησης της ποικιλίας. Ενα βασικό σημείο που πρέπει να γνωρίζει όποιος ακούει για σπόρους Πελίτι είναι ότι δεν μιλάμε για επαγγελματικό σπόρο με την έννοια της αγοράς. Δεν υπάρχει εγγύηση ομοιομορφίας, ούτε υπόσχεση ίδιου μεγέθους ή ίδιου σχήματος καρπού. Υπάρχει όμως κάτι άλλο: προσαρμοστικότητα. Πολλές φορές, μια παραδοσιακή ποικιλία μπορεί να αποδώσει καλύτερα σε δύσκολες συνθήκες από ένα υβρίδιο που είναι φτιαγμένο για ιδανικά περιβάλλοντα. Για τον μικρό και τον μεσαίο αγρότη αυτό έχει σημασία. Σε περιοχές με φτωχά εδάφη, περιορισμένο νερό ή ακραίες καιρικές συνθήκες, οι σπόροι Πελίτι μπορεί να δώσουν πιο σταθερό αποτέλεσμα. Οχι απαραίτητα μεγαλύτερη παραγωγή, αλλά πιο σίγουρη. Και πολλές φορές με χαμηλότερο κόστος».
Το θέμα του κόστους είναι καθοριστικό. Οι σπόροι Πελίτι δεν κοστίζουν χρήματα. Κανείς δεν τους πουλά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι «δωρεάν» με την εύκολη έννοια. Ο καλλιεργητής πρέπει να αφιερώσει χρόνο για να μάθει πώς να κρατά σπόρο – πότε κόβεται ο καρπός, πώς καθαρίζεται, πώς στεγνώνει, πού αποθηκεύεται. Είναι διαδικασία που απαιτεί προσοχή, αλλά μειώνει την εξάρτηση από την αγορά. Πολλοί αγρότες που δοκίμασαν σπόρους Πελίτι δεν «γύρισαν πίσω». Οχι γιατί οι σπόροι είναι «μαγικοί», αλλά γιατί ένιωσαν ξανά ότι ελέγχουν την αρχή της παραγωγής τους. Δεν περιμένουν κάθε χρόνο τον έμπορο για να ξεκινήσουν – έχουν σπόρο στο χέρι τους.
Η ετήσια Γιορτή Σπόρων του Πελίτι είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Εκεί δεν πηγαίνει κανείς για να αγοράσει. Πηγαίνει για να πάρει, να δώσει και να μάθει. Είναι μια ζωντανή εικόνα τού πώς λειτουργούσε παλιά η αγροτική κοινωνία, προσαρμοσμένη στο σήμερα.
Το όραμα του ανθρώπου που ψάχνει από χωριό σε χωριό
Το Πελίτι ξεκίνησε από έναν άνθρωπο και όχι από οργανισμό ή πρόγραμμα. Το 1995, ο Παναγιώτης Σαϊνατούδης άρχισε να ψάχνει σε χωριά και απομονωμένες περιοχές ανθρώπους που κρατούσαν ακόμη δικό τους σπόρο. Εκείνη την εποχή, αυτό που έκανε δεν θεωρούνταν ούτε χρήσιμο ούτε σοβαρό. Οι περισσότεροι πίστευαν ότι οι παλιοί σπόροι δεν έχουν μέλλον και ότι η γεωργία πρέπει να στηριχθεί αποκλειστικά στις νέες εμπορικές ποικιλίες. Παρ’ όλα αυτά, το Πελίτι ξεκίνησε αθόρυβα, χωρίς χρηματοδοτήσεις και χωρίς στήριξη, βασισμένο μόνο στη συλλογή, στην εμπιστοσύνη και τη διάθεση ανθρώπων της υπαίθρου να δώσουν αυτό που είχαν κρατήσει για χρόνια. Αυτό έχει σημασία για να καταλάβει κανείς τι είναι το Πελίτι σήμερα. Δεν δημιουργήθηκε για να αντικαταστήσει την αγορά σπόρων, ούτε για να γίνει επιχείρηση. Δημιουργήθηκε για να μη χαθούν οι σπόροι και η γνώση που τους συνοδεύει. Γι’ αυτό και μέχρι σήμερα δεν πουλά σπόρους, δεν λειτουργεί με τιμοκαταλόγους και δεν υπόσχεται αποδόσεις – λειτουργεί με μια απλή λογική: ό,τι σώζεται πρέπει να καλλιεργείται και να περνά από χέρι σε χέρι. Μέχρι σήμερα, το Πελίτι έχει διανείμει πάνω από 4.000 ποικιλίες σε περισσότερους από 180.000 ερασιτέχνες ή επαγγελματίες καλλιεργητές. Οι σπόροι βρίσκονται μέσα από τις εξερευνητικές αποστολές που οργανώνει, μέσα από τις γιορτές ανταλλαγής σπόρων και από καλλιεργητές που στέλνουν στο Πελίτι τούς σπόρους τους. Οι σπόροι είναι κάτι ζωντανό – αν δεν καλλιεργηθούν ή αν δεν διατηρηθούν, θα χαθούν, και μάλιστα για πάντα. Οι σπόροι που διανέμει το Πελίτι είναι παραδοσιακές ποικιλίες, που δίνουν στον αγρότη την ελευθερία αναπαραγωγής, επιλογής και περαιτέρω βελτίωσης.
Κλείνοντας τη συζήτηση, ο κ. Σαϊνατούδης απευθύνει κάλεσμα προς όλους μας: «Το Πελίτι παλεύει για να μη χάσουμε αύριο αυτά που έχουμε σήμερα από χέρι σε χέρι και από γενιά σε γενιά, και προσκαλεί όποιον θέλει να πάρει μέρος σε αυτή την προσπάθεια». Η 26η Γιορτή Σπόρων του Πελίτι γίνεται το Σάββατο 18 Απριλίου 2026, από τις 10 το πρωί ως τις 4 το απόγευμα, στη γη του Πελίτι, στο Μεσοχώρι Παρανεστίου Δράμας, στην ΠΕ Δράμας. Η διανομή των παραδοσιακών σπόρων θα πραγματοποιηθεί 10.00-14.00. Η κεντρική είσοδος του Πελίτι θα ανοίξει στις 09.30 π.μ. και η είσοδος είναι ελεύθερη.
Δεν κοστίζουν
Οι σπόροι Πελίτι δεν κοστίζουν χρήματα. Κανείς δεν τους πουλά. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι είναι «δωρεάν» με την εύκολη έννοια.
Τι να κάνει ο αγρότης
Ο καλλιεργητής πρέπει να αφιερώσει χρόνο για να μάθει πώς να κρατά σπόρο – πότε κόβεται ο καρπός, πώς καθαρίζεται, πώς στεγνώνει, πού αποθηκεύεται.
Απαιτεί προσοχή
Είναι διαδικασία που απαιτεί προσοχή, αλλά μειώνει την εξάρτηση από την αγορά. Πολλοί αγρότες που δοκίμασαν σπόρους Πελίτι δεν «γύρισαν πίσω»…
