Η λέξη κατάγεται από τη λατινικό metatum, η οποία σημαίνει στρατιωτικό κατάλυμα. Στους βυζαντινούς χρόνους σήμαινε την υποχρέωση των πολιτών να παρέχουν κατάλυμα και τροφή στους ταξιδεύοντες κρατικούς υπαλλήλους ή πολίτες. Σήμερα σημαίνει το κατάλυμα του βοσκού.
Τα μιτάτα στην Κρήτη , τα πέτρινα ιγκλού, είναι από τα πλέον παραδοσιακά μικρά οικοδομήματα. Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι είναι κατασκευασμένα από πέτρες χωρίς λάσπη ή άλλο συνδετικό υλικό, αλλά δεκάδες χρόνια χωρίς να καταρρέουν. Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική κατασκευή πανομοιότυπα με αυτή των μινωικών θολωτών τάφων. Γκριζοπράσινες ασβεστολιθικές σχιστόπλακες, οι οποίες έχουν τοποθετηθεί με τέτοιον τρόπο ώστε τελικά το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακά θολωτά δημιουργήματα. Για πολλά χρόνια είχαν ενταχθεί στον τρόπο ζωής των βοσκών. Πλέον η τυροκόμηση δεν γίνεται με τον παραδοσιακό τρόπο, αυτό όμως δεν μειώνει την αξία τους.
Ιστορικοί και αρχαιολόγοι συμφωνούν ότι αυτά τα κτίσματα ομοιάζουν τόσο μορφολογικά όσο και τυπολογικά με τους θολωτούς τάφους της μινωικής περιόδου. Η χρονολόγηση, ωστόσο, των μιτάτων είναι πολύ δύσκολη, καθώς αυτά πιθανότατα γκρεμίζονταν και ξαναφτιάχνονταν με το ίδιο δομικό υλικό.
Στην Κρήτη αυτά τα κτίσματα γνώρισαν μεγάλη διάδοση από πολύ νωρίς στην Ιστορία. Αν και ορισμένοι έχουν υποστηρίξει κατά περιόδους πως ήταν ένα στοιχείο που είχε εισαχθεί από τη ζωή άλλων μεσογειακών λαών την περίοδο που το νησί είχε σημαντικούς εμπορικούς δεσμούς, αυτή θεωρία σταδιακά απορρίφτηκε.
Η λέξη μιτάτο κατάγεται από τη λατινικό metatum, η οποία σημαίνει στρατιωτικό κατάλυμα. Στους βυζαντινούς χρόνους η λέξη μιτάτο σήμαινε την υποχρέωση των πολιτών να παρέχουν κατάλυμα και τροφή στους ταξιδεύοντες κρατικούς υπαλλήλους ή πολίτες. Σήμερα σημαίνει το κατάλυμα του βοσκού.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πιο παλιό μιτάτο το οποίο βρίσκεται στη Νίδα και έχει χάραγμα 1841. Η Νίδα είναι οροπέδιο της Κρήτης σε υψόμετρο 1.450 μέτρων, ανάμεσα στον ανατολικό και τον δυτικό ορεινό όγκο του Ψηλορείτη. Απέχει περίπου 22 χλμ. από την κωμόπολη Ανώγεια. Δυτικά του οροπεδίου ξεκινά η κλασική διαδρομή του ορειβατικού μονοπατιού Ε4 για την κορυφή Ιδα του Ψηλορείτη. Εκεί κοντά βρίσκεται και το Ιδαίον Αντρον, σπουδαία αρχαιολογική τοποθεσία. Νότια, μέσα από ένα άνοιγμα που σχηματίζεται ανάμεσα στις κορυφές Μαύρη και Σωρός, κατηφορίζει ανάμεσα στα φαράγγια των Βοριζίων και των Καμαρών προς την πεδιάδα της Μεσσαράς.
Πρόκειται για κτίσματα που θυμίζουν κυκλικούς μινωικούς τάφους, που άλλοτε αποτελούνται από ένα δωμάτιο κι άλλοτε από δύο. Παλιότερα, οι βοσκοί χρησιμοποιούσαν τα μιτάτα ως χώρους τυροκόμησης, καθώς ήταν δύσκολη η μεταφορά του γάλακτος, ειδικότερα όταν οι μαδάρες των Χανιών ήταν χιονισμένες. Ωστόσο, μιτάτα στην Κρήτη συναντάμε από τη βυζαντινή εποχή. Τότε χρησιμοποιούνταν ως προσωρινά καταλύματα των ταξιδευόντων. Οι πολίτες ήταν υποχρεωμένοι να παρέχουν στέγη και τροφή στους κρατικούς υπαλλήλους και στους πολίτες. Τα μιτάτα γεννήθηκαν ως καταφύγια των βοσκών ώστε να μπορέσουν να αντέξουν το χιόνι και τις κακές καιρικές συνθήκες. Θα έπρεπε να δημιουργήσουν οικοδομήματα τα οποία θα μπορούν να αντέχουν τους ανέμους και το κρύο, και δεν θα χρειάζονταν πολλά υλικά.. Βλέποντας τα κτίρια και παρατηρώντας τα, θα δεις ότι έχει μόνο ένα άνοιγμα και συγκεκριμένα μια χαμηλή πόρτα. Εξωτερικά βλέπεις ότι κατά κύριο λόγο αποτελείται από τέσσερις βασικούς χώρους, οι οποίοι είναι οι εξής: το κύριο μιτάτο, τον κούμο, το τυροκέλι (ο χώρος, δηλαδή, στον οποίο φυλάσσεται και ωριμάζει το τυρί) και τη μάντρα για τη φύλαξη των ζώων. Στον κύριο χώρο του μιτάτου γίνεται ουσιαστικά και η επεξεργασία του γάλακτος για τα ντόπια παραδοσιακά τυριά.
